W praktyce klinicznej sytuacje takie występują niemal każdego dnia - członkowie rodziny pytają o stan zdrowia chorego, rokowanie, przebieg leczenia czy planowane działania medyczne. Jednocześnie, obok wątpliwości dotyczących możliwości udzielania informacji, pielęgniarka zobowiązana jest do zachowania tajemnicy zawodowej oraz ochrony danych medycznych pacjenta.
Powstaje zatem dylemat między potrzebą przekazywania informacji, a obowiązkiem zachowania poufności i działania w granicach obowiązującego prawa. Dlatego znajomość przepisów prawnych oraz zasad etyki zawodowej, stanowi istotny element bezpiecznej i profesjonalnej praktyki pielęgniarskiej.
Podstawy prawne udzielania informacji o pacjencie
Kwestia udzielania informacji o stanie zdrowia pacjenta regulowana jest przez kilka aktów prawnych. Najważniejsze z nich to:
ustawa o zawodach pielęgniarki i położnej,
ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty,
ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta,
kodeks etyki zawodowej pielęgniarki i położnej,
przepisy dotyczące ochrony danych osobowych.
Regulacje zawarte w powyższych dokumentach określają, komu, kiedy i w jakim zakresie pielęgniarka może przekazywać informacje o pacjencie.
Obowiązek informowania a tajemnica zawodowa
Zgodnie z ustawą o zawodach pielęgniarki i położnej, pielęgniarka ma obowiązek udzielania informacji w zakresie sprawowanej opieki i realizowanych świadczeń pielęgniarskich pacjentowi i osobom uprawnionym. Oznacza to, że pielęgniarka powinna informować pacjenta o jego prawach oraz przekazywać informacje dotyczące stanu jego zdrowia, w zakresie niezbędnym do sprawowania opieki pielęgniarskiej. Jednocześnie pielęgniarka zobowiązana jest do zachowania tajemnicy zawodowej. Informacje o pacjencie mogą zostać ujawnione wyłącznie w określonych sytuacjach, takich jak:
zgoda pacjenta,
sytuacje dopuszczające ujawnienie informacji przewidziane prawem,
zagrożenie zdrowia lub życia pacjenta albo innych osób.
Oznacza to, że co do zasady pielęgniarka nie może udzielać informacji rodzinie pacjenta bez jego zgody.
Prawo pacjenta do decydowania o adresacie i zakresie informacji
Najważniejsze regulacje w tym zakresie zawiera ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Zgodnie z nią pacjent ma prawo do informacji o swoim stanie zdrowia oraz prawo do wskazania osób, którym takie informacje mogą być przekazywane.
To pacjent decyduje:
komu można przekazywać informacje,
jaki zakres informacji może być udzielany,
kiedy informacje mogą być przekazywane.
Pacjent może również zabronić udzielania informacji komukolwiek, nawet najbliższej rodzinie. To ważna zasada, która podkreśla autonomię pacjenta i jego prawo do prywatności.
Komu pielęgniarka może udzielić informacji?
Osobą uprawnioną do otrzymywania informacji jest sam pacjent. Pielęgniarka powinna informować go o planie opieki, wykonywanych czynnościach, przygotowaniu do badań i zabiegów oraz zaleceniach pielęgnacyjnych. Zakres tych informacji jest jednak węższy niż w przypadku lekarza, który odpowiada za przekazywanie informacji o diagnozie czy rokowaniu.
Pielęgniarka może także udzielać informacji osobie upoważnionej przez pacjenta. Chory może wskazać członka rodziny, partnera, znajomego lub opiekuna. Upoważnienie może mieć formę ustną lub pisemną, jednak powinno być odnotowane w dokumentacji medycznej. Pacjent może wskazać jedną lub kilka osób oraz określić zakres przekazywanych informacji.
Kolejną grupą uprawnioną do uzyskania informacji są przedstawiciele ustawowi, czyli rodzice dzieci, opiekunowie prawni lub kuratorzy. W takich przypadkach przedstawiciel ustawowy ma pełne prawo do informacji o stanie zdrowia pacjenta. Dotyczy to szczególnie dzieci, osób ubezwłasnowolnionych oraz osób niezdolnych do świadomego podejmowania decyzji.
Warto podkreślić, że osoba bliska, choć często utożsamiana z rodziną, nie jest automatycznie uprawniony do uzyskania informacji. Nawet małżonek czy partner nie mogą otrzymać informacji bez zgody pacjenta, chyba że zachodzą szczególne okoliczności, takie jak nieprzytomność pacjenta lub zagrożenie życia.
Kiedy pielęgniarka może udzielić informacji rodzinie?
Najczęściej informacje mogą być przekazywane rodzinie, gdy pacjent wyraził na to zgodę. Informacje mogą być również przekazane osobie bliskiej (bez uprzedniej zgody pacjenta z uwagi na brak możliwości jej uzyskania) w sytuacjach szczególnych, takich jak:
nieprzytomność pacjenta,
nagłe pogorszenie stanu zdrowia,
zagrożenie życia,
brak możliwości uzyskania zgody pacjenta.
W przypadku pacjentów małoletnich obowiązują dodatkowe zasady. Jeśli pacjent ma mniej niż 16 lat, informacje przekazywane są rodzicom lub opiekunom. W wieku od 16 do 18 lat informacje przekazywane są zarówno pacjentowi, jak i jego przedstawicielowi ustawowemu.
Jakie informacje może przekazać pielęgniarka?
Pielęgniarka może udzielać informacji dotyczących:
czynności pielęgnacyjnych,
ogólnego samopoczucia pacjenta,
przebiegu opieki pielęgniarskiej,
planowanych czynności pielęgnacyjnych,
zaleceń pielęgnacyjnych.
Jednak w przypadku informacji takich jak diagnoza, rokowanie czy decyzje terapeutyczne kompetencje do ich udzielania posiada jedynie lekarz.
Kiedy pielęgniarka nie może udzielić informacji?
Istnieją sytuacje, w których pielęgniarka nie powinna udzielać informacji o pacjencie. Dotyczy to szczególnie przypadków, gdy:
pacjent nie wyraził zgody,
pacjent wyraźnie zakazał udzielania informacji,
osoba pytająca nie jest upoważniona,
nie ma pewności co do tożsamości rozmówcy,
rozmowa odbywa się w miejscu publicznym.
Szczególnie problematyczne są rozmowy telefoniczne. W takich sytuacjach należy upewnić się co do tożsamości rozmówcy, sprawdzić upoważnienie i ograniczyć zakres przekazywanych informacji do minimum.
Odpowiedzialność pielęgniarki
Nieprawidłowe udzielenie informacji może skutkować poważnymi konsekwencjami, takimi jak odpowiedzialność zawodowa, cywilna, karna lub dyscyplinarna. Dlatego tak ważne jest przestrzeganie obowiązujących przepisów i procedur.
Reasumując, pielęgniarka może udzielać informacji osobom bliskim tylko w określonych sytuacjach - gdy pacjent wyraził zgodę, osoba jest przedstawicielem ustawowym, pacjent jest nieprzytomny lub istnieje zagrożenie życia. Nie może natomiast udzielać informacji, gdy pacjent nie wyraził zgody, osoba jest nieupoważniona lub pacjent wyraźnie zakazał przekazywania informacji. Znajomość przepisów pozwala pielęgniarce chronić prawa pacjenta, unikać błędów prawnych oraz zwiększać bezpieczeństwo zawodowe. Właściwe udzielanie informacji jest również ważnym elementem profesjonalnej opieki pielęgniarskiej oraz budowania zaufania między personelem medycznym, pacjentem i jego rodziną.
Autor: mgr piel. Weronika Jochymek
Bibliografia:
1. Ustawa z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej. Dz.U. 2026 poz. 15 t.j.
2. Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Dz.U. 2024 poz. 581.
3. Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Dz.U. 2026 poz. 37.
4. Kodeks Etyki Zawodowej Pielęgniarki i Położnej Rzeczypospolitej Polskiej. Uchwała nr 18 Krajowego Zjazdu Pielęgniarek i Położnych z dnia 17 maja 2023 r.
