Niniejszy artykuł stanowi usystematyzowanie zasad stosowania przymusu bezpośredniego w oddziałach szpitalnych, ze szczególnym uwzględnieniem roli personelu medycznego, praw pacjenta oraz zasad prawidłowego prowadzenia dokumentacji medycznej. Rzetelna wiedza w tym zakresie stanowi nie tylko element profesjonalizmu zawodowego, ale również istotną formę ochrony prawnej personelu medycznego.
Przesłanki zastosowania przymusu bezpośredniego
Przymus bezpośredni może zostać zastosowany jedynie wobec osoby, która dopuszcza się zamachu przeciwko życiu lub zdrowiu własnemu bądź innej osoby, zagraża bezpieczeństwu powszechnemu, gwałtownie niszczy lub uszkadza przedmioty znajdujące się w jej otoczeniu albo w sposób poważny zakłóca czy uniemożliwia funkcjonowanie podmiotu leczniczego. Każdorazowo decyzja o jego zastosowaniu powinna być poprzedzona oceną aktualnego stanu pacjenta oraz analizą, czy inne, mniej restrykcyjne metody postępowania okazały się nieskuteczne.
Co do zasady decyzję o zastosowaniu przymusu bezpośredniego podejmuje lekarz, który określa jego rodzaj i osobiście nadzoruje wykonanie. W sytuacjach nagłych, gdy uzyskanie natychmiastowej decyzji lekarza nie jest możliwe, decyzję może podjąć pielęgniarka, jednak ma ona obowiązek niezwłocznie poinformować lekarza prowadzącego czy dyżurnego. Po osobistym zbadaniu pacjenta, lekarz zatwierdza zastosowanie środka lub nakazuje jego zaprzestanie.
Formy przymusu bezpośredniego
Przymus bezpośredni może przybrać formę: przytrzymania, przymusowego podania leków, unieruchomienia lub izolacji. Wybierając konkretny środek, należy kierować się zasadą proporcjonalności i stosować środek możliwie najmniej uciążliwy dla pacjenta, a jednocześnie skuteczny w danej sytuacji. Dopuszczalne jest zastosowanie więcej niż jednego środka, jeśli wymaga tego stan pacjenta. Przed zastosowaniem przymusu bezpośredniego pacjent powinien zostać o tym poinformowany, o ile jego stan psychiczny i somatyczny na to pozwala. W przypadku unieruchomienia lub izolacji należy odebrać pacjentowi przedmioty potencjalnie niebezpieczne, takie jak ostre narzędzia, okulary, protezy zębowe, paski, szelki, sznurowadła czy źródła ognia. Pacjent powinien zostać umieszczony w sali jednoosobowej, a w razie braku takiej możliwości odpowiednio osłonięty w celu zapewnienia poszanowania godności i intymności.
Czas trwania i nadzór
Przymus bezpośredni może być stosowany wyłącznie do czasu ustania przyczyn jego zastosowania. Lekarz, po osobistym zbadaniu pacjenta, może przedłużyć jego stosowanie dwukrotnie na okresy nie dłuższe niż 6 godzin. Każdy kolejny okres wymaga opinii i zatwierdzenia przez lekarza psychiatrę. W jednostkach pomocy społecznej pielęgniarka może przedłużyć stosowanie przymusu na czas nie dłuższy niż 4 godziny, jeżeli uzyskanie zlecenia lekarskiego nie jest możliwe.
Dokumentacja medyczna – znaczenie praktyczne i prawne
Każde zastosowanie przymusu bezpośredniego podlega obowiązkowi odnotowania tego faktu w indywidualnej i zbiorczej dokumentacji medycznej. Dokumentacja powinna zawierać: dane pacjenta, dane osoby zlecającej zastosowanie przymusu, rodzaj zastosowanego środka, szczegółowy opis przyczyn, datę i godzinę rozpoczęcia oraz zakończenia, a także przebieg i ocenę stanu pacjenta. Stan pacjenta powinien być oceniany i dokumentowany nie rzadziej niż co 15 minut. Należy również odnotować fakt poinformowania pacjenta o zastosowaniu przymusu (jeśli było to możliwe), osoby uczestniczące w jego wykonaniu oraz sposób zabezpieczenia rzeczy osobistych pacjenta zgodnie z regulaminem podmiotu leczniczego. Rzetelnie prowadzona dokumentacja stanowi kluczowy element ochrony prawnej personelu medycznego w przypadku skargi pacjenta lub postępowania sądowego.
Podsumowując, stosowanie przymusu bezpośredniego jest działaniem wyjątkowym, które powinno być podejmowane wyłącznie w sytuacjach uzasadnionych i przy zachowaniu najwyższych standardów zawodowych. Kluczowe znaczenie ma znajomość przesłanek jego zastosowania, właściwy dobór środka, poszanowanie godności pacjenta oraz stały nadzór nad jego stanem zdrowia.
Nieprawidłowości w zakresie stosowania przymusu bezpośredniego należą do częstych przyczyn skarg oraz postępowań sądowych przeciwko podmiotom leczniczym i personelowi medycznemu. Dlatego systematyczne szkolenia, znajomość procedur wewnętrznych oraz skrupulatne prowadzenie dokumentacji medycznej powinny stanowić stały element praktyki klinicznej. Odpowiedzialne i zgodne z prawem postępowanie nie tylko zwiększa bezpieczeństwo wszystkich uczestników procesu leczenia, ale również wzmacnia zaufanie społeczne do zawodów medycznych.
Pielęgniarko, pielęgniarzu – zapamiętaj:
Przymus bezpośredni można zastosować jedynie wobec pacjenta, który dopuszcza się zamachu przeciwko życiu lub zdrowiu własnemu lub innej osoby, lub bezpieczeństwu powszechnemu, lub w sposób gwałtowny niszczy lub uszkadza przedmioty znajdujące się w jego otoczeniu lub poważnie zakłóca lub uniemożliwia funkcjonowanie zakładu leczniczego. Wszelkie inne zachowania według Ustawy nie stanowią podstawy do zastosowania przymusu bezpośredniego.
Decyzję o zastosowaniu przymusu bezpośredniego w niektórych sytuacjach może podjąć również pielęgniarka.
Przed zastosowaniem przymusu bezpośredniego pacjenta należy o tym fakcie poinformować.
Pacjent, wobec którego stosuje się przymus bezpośredni w formie izolacji lub unieruchomienia powinien znajdować się w sali jednoosobowej lub zostać osłonięty np. przy użyciu parawanu.
Rzeczy pacjenta, wobec którego zastosowano przymus bezpośredni w formie unieruchomienia lub izolacji należy stosownie zabezpieczyć, gdyż sam nie jest w stanie o nie zadbać.
Podczas stosowania przymusu bezpośredniego należy systematycznie kontrolować stan pacjenta.
Należy rzetelnie prowadzić dokumentacje medyczną.
Poniżej przykładowy wpis do raportu pielęgniarskiego zawierający wszystkie niezbędne informacje, które taki wpis powinien zawierać:
Pacjent XYZ pobudzony psychoruchowo, agresywny wobec personelu oraz innych pacjentów oddziału, podejmował próby uderzenia personelu oraz rzucał znajdującymi się w otoczeniu przedmiotami. Nie reagował na polecenia słowne ani próby uspokojenia. W związku z bezpośrednim zagrożeniem zdrowia i życia pacjenta oraz innych osób, podjęto decyzję o zastosowaniu przymusu bezpośredniego w formie unieruchomienia. Pacjent został poinformowany o konieczności zastosowania przymusu bezpośredniego oraz o przyczynach podjęcia takiej decyzji.
Decyzję o zastosowaniu przymusu bezpośredniego podjął lekarz dyżurny lek. Jan Nowak o godz. 18:38. Pacjenta przewieziono na salę jednoosobową, zapewniając poszanowanie jego godności i intymności. Unieruchomienie wykonano przy użyciu pasów bezpieczeństwa na kończyny górne i dolne oraz pasa biodrowego przez personel medyczny w składzie: dwie pielęgniarki (imię, nazwisko) oraz ratownik medyczny (imię, nazwisko), z zachowaniem zasad bezpieczeństwa.
W trakcie stosowania przymusu zapewniono stały nadzór nad pacjentem. Prowadzono systematyczną obserwację stanu ogólnego pacjenta, w tym ocenę świadomości, oddechu, krążenia obwodowego kończyn oraz zachowania. Kontrolę stanu pacjenta wykonywano co 15 minut. Parametry odnotowano w Karcie Obserwacji. W trakcie obserwacji stopniowe zmniejszanie pobudzenia psychoruchowego.
O godz. 19:40, po ustąpieniu zachowań agresywnych i braku dalszego zagrożenia, decyzją lekarza dyżurnego zakończono stosowanie przymusu bezpośredniego i usunięto pasy. Pacjent spokojny, w kontakcie słowno-logicznym, bez widocznych obrażeń ciała, krążenie w kończynach zachowane.
Autor: mgr piel. Weronika Jochymek
Bibliografia:
1. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Dz.U. 1994 nr 111 poz. 535 z późn. zm.
